14 Ocak 2010 Perşembe

"Bütün iş o ilk yudumdadır."

Şair öyle demiş: "Bütün iş o ilk yudumdadır." Paul Claudel. Oyun yazarı ve şair. Balad ve Sunu adlı iki şiirinde toplam dört kez bu dize geçer. İlkinde oburluğun, ikincide sevgiliyle buluşmanın ya da ayrılığın, üçüncüde ve dördüncüde ise yolculuğun başlangıcını anlatmak için kullanmıştır bence. Biz bunu okumaya uyarlayabiliriz. "Bütün iş o ilk yudumdadır." Bir kez başla. Ama güzel bir yapıtla başla. Seni düşündürsün. Sözcüklerin, yazınsal anlatımın, giderek imgelerin, farklılaşmanın tadına bir kez var; bırakamazsın. Okumak tutkun olur. Daha değişik tadlar ararsın. Değişik şaraplar tatmak isteyen bir degüstatör olursun, ya da daha güzel bal yapmak isteyen bir arı. Okuduklarından biriktirirsin; sonrasında hem dünyaya bakışın değişir, hem sana zevk veren şeyler... Sonra okudukların taşar, üretmek istersin; kendin de şarap yapmak istersin, bal yapmak istersin. Yazarsın. Ama "bütün iş o ilk yudumdadır".

Bu yazıda size kendi okuma serüvenimden duraklar sunacağım. Bu amaçla öznel bir seçki hazırladım. Seçkinin hazırlanmasında hem kendi okuma deneyimim, hem de ustaların hazırladıkları yol gösterici oldu. En çok da Enis Batur'un okuma deneyimlerini paylaştığı denemeleri ve antolojiler yararlı oldu, diyebilirim.

Bu yazıda kitap/ürün adlarından çok yazar/şair adları ağır basacak. Çünkü, sözünü edeceğim yazarların ve şairlerin neredeyse tüm yapıtlarının önemli olduğunu düşünüyorum. Bu yazıyı da daha çok öğrencilerime yönelik yazdığım için, söylemeye çalıştığım kısaca şu olacak: Sözünü edeceğim yazarlardan ve şairlerden en az birer kitap okumayı düşünebilirsiniz. Sonrasında zaten beğenirseniz, o yazar/şair sizi kendine çekecek ve yazdığı diğer kitapları da okumaya davet edecektir. Yeter ki, başlansın. Sonrası gelir. Ama "bütün iş o ilk yudumdadır."

Türk yazınına gelmeden önce dünya yazınından seçkiler sunalım önce isterseniz. Sıralamam kronolojik bir sıralama ya da öneme göre sıralama olmayacak. Aklıma gelenleri yazacağım. Zaten okudukça göreceksiniz, önem sırasına dizmek güç.

  • Franz Kafka: Romancı, öykü yazarı. Ayrıca günlüğüyle ve mektuplarıyla da tanınıyor.
  • Fyodor Dostoyevski: Romanları ve öyküleri ile tanınıyor. Ayrıca günlükleri de var. Özellikle Suç ve Ceza adlı romanı mutlaka okunmalı. Diğer önemli romanları arasında Budala ve Kumarbaz sayılabilir.
  • Charles Baudelaire: Şiirleri mutlaka okunmalı. Ayrıca eleştirileri, günlüğü ve çevirileri de var.
  • Arthur Rimbaud: Şiirleri okunmazsa, olmaz.
  • Konstantinos Kavafis: 1863-1933 yılları arasında yaşamış bu Yunan şairini okumak gerek. Öğrencilerime Şehir adlı şiirini okudum. Ama en sevdiğim şiiri aslında İtaki'dir. İtaki'yi en az Nazım Hikmet'in Saman Sarısı kadar severim doğrusu. İtaki sanki benim yaşama bakışımı anlatır. Bu ikisi en çok sevdiğim şiirlerin başında gelir.
  • Paul Claudel: Oyun yazarı ve şair. 1868-1955 arasında yaşamış Fransız şairi. Yazıya ondan alıntıyla başlamıştım, biliyorsunuz.
  • William Butler Yeats: Şiirleri en çok bilineni. Tiyatro oyunları, anlatıları ve denemeleri de var.
  • Edgar Allen Poe: Onu belki de en çok Melih Cevdet Anday'ın olağanüstü çevirisi sayesinde Annabel Lee adlı şiiriyle tanıyorsunuz. Diğer şiirlerini, öykülerini ve masallarını da okumalısınız.
  • Andre Gide: Romancı. Ama edebiyatın diğer türlerinin de hemen hepsinde ürünleri var.
  • Paul Valery: Şiirleri güzeldir. Denemeleri, düşünsel yazıları ve eleştirileri de var.
  • Marcel Proust: Romancı. Denemeleri ve çevirileri de var.
  • Rainer Maria Rilke: Şiirleriyle ünlü. Anlatıları, günlükleri, denemeleri ve çevirileri de var.
  • Hermann Hesse: Romancı. Öyküleri, masalları ve şiirleri de var.
  • James Joyce: Özellikle romanları okunmalı. Öyküleri, tiyatro oyunları ve şiirleri de var.
  • Virginia Woolf: Türkçede ilk okuduğum kitabı Kendine Ait Bir Oda'dır. Özellikle kadınlar okumalı. Romanları, öyküleri, günlükleri ve mektupları ile biliniyor.
  • Halil Cibran: Lübnan'ın en bilinen şairi. Romanları, masalları ve çizimleri de var.
  • Ezra Pound: Şiirleriyle tanınıyor. Eleştirileri, ekonomi yazıları ve çevirileri de var.
  • David Herbert Lawrence: Daha çok D. H. Lawrence olarak bilinir. Cinselliğin ağır bastığı romanları, öyküleri, denemeleri, şiirleri ve resimleri var.
  • Hilda Doolittle: Şiirlerinin altına açık adı yerine H. D. imzasını atmıştır hep. Geçen yüzyılın ilk yarısının önemli kadın şairlerinden.
  • Emily Dickinson: 1800'ü aşkın şiirinin on tanesinden daha azı o yaşarken basıldı. Daha çok umutsuz aşkları yüzünden 32 yaşındayken evinde bir odaya kendini kapamış, 25 yıl kapandığı odasında neredeyse kimseyle görüşmeden bir hayat yaşamış, ürünlerinin çoğunu da okuyup yazarak geçirdiği o dönemde vermiştir. Öldüğü zaman odasına giren kırkardeşi ondan geride 1800 şiir bulmuş. Şiirlerinin tamamı ölümünden sonra yayımlanmış.
  • Jean Cocteau: Şiirleriyle biliniyor daha çok. Romanları, tiyatro oyunları da var. Ayrıca bale, resim, müzik gibi güzel sanatlar alanlarında da ürünleri var. Çok yönlü biri. İnce ince, sindire sindire keşfedilmesi gereken bir hazine kendisi.
  • Boris Pasternak: Şiirleri, romanları ve denemeleri var.
  • Maksim Gorki: Ana adlı romanı başta olmak üzere, neredeyse tüm romanları 12 Eylül 1980 öncesinde benim dönemim gençliğini derinden etkilemiştir. Edebiyat Yaşamım başlıklı otobiyografisi de okunmalıdır.
  • Dritero Agolli: Türkiye'de daha çok Komiser Memo adlı romanıyla biliniyor. O da gençliğimizde etkili olmuş yazarlardandır. Bildiğim tek Arnavut yazar.
  • Yevgeni Yevtuşenko: Şiirleri okunmalı. Anlatı, sinema alanlarında da ürünleri var.
  • Bertolt Brecht: Tiyatro oyunları, ama daha çok da şiirleri ünlü Türkiye'de. Romanları, denemeleri ve eleştirileri de var. 2006 yılında Okuyan Bir İşçinin Soruları başlıklı şiirini çevirmiştim Türkçeye. Sevdiğim başka pek çok şiiri vardır. Özellikle 80'lerin başlarında Türkiye'de yayımlanan sayılı iyi dergilerden Yeni Düşün ve Bilim ve Sanat adlı dergilerde şiirlerinin çevirilerini heyecanla okuduğumu anımsıyorum.
  • Vladimir Mayakovski: Şiirleri ve denemeleriyle ünlü.
  • e. e. cummings: Onu hiç okumamış olanlar bile şarkı olan şiirinden dolayı, "hiçbir şeyin, yağmurun bile böyle küçük elleri yoktur" dizesini bilirler. Şiirlerinin yanısıra romanları ve denemeleri de var.
  • Aldous Huxley: Özellikle Cesur Yeni Dünya (Brave New World) adlı romanıyla bilinir. Romanlarının yanısıra, anlatıları, denemeleri ve düşünsel yazıları da var.
  • Scott Fitzgerald: Romanları ve öyküleri okunmaya değer.
  • Paul Eluard: Şiirleri ve öyküleri var.
  • Sergey Yesenin: Şiirleri okunmalı.
  • Andre Breton: Daha çok anlatıları ve denemeleriyle ünlü, şiirleri de olan değerli bir Fransız yazar.
  • Louis Aragon: Mutlu Aşk Yok Ki Dünyada ve Elsa'nın Gözleri başlıklı şiirleriyle bildiğiniz, ama diğer şiirleri de mutlaka okunması gereken, aynı zamanda romanlar, denemeler, eleştiri yazıları, tiyatro oyunları ve tarih yazıları da olan Fransız yazar.
  • William Faulkner: ABD edebiyatının mutlaka bilinmesi gereken yazarlarından. Romanları, öyküleri, senaryoları ve şiirleri var.
  • Federico Garcia Lorca: Şiirleri okunmazsa olmaz. Tiyatroları ve denemeleri de var.
  • Jorges Luis Borges: Öyküleri, masalları, şiirleri, romanları ve denemeleri okunmalıdır.
  • Vladimir Nabokov: Romanları, öyküleri, denemeleri ve çevirileri olan Rus kökenli ABD'li yazar.
  • Yorgo Seferis: Urla'da yaşamış Yunan şairi. Urla'da otele ve müzeye dönüştürülmüş evi var. Urla aynı zamanda okunası yazar-şairimiz Necati Cumalı ile daha çok Kadınım adlı şarkısı ile bilinen Tanju Okan'ın da memleketidir.
  • Pablo Neruda: Şilili şair. Okunmaması eksikliktir.
  • Elias Canetti: Romanları, tiyatro oyunları ve düşünsel yazıları okunmaya değer.
  • Attila Jozsef: En sevdiğim Macar şairi.
  • Samuel Beckett: Romanları, tiyatro oyunları, öyküleri ve şiirleriyle bilinir. Öğrencilerim kendilerine aktardığım, "Hep denedin / Hep yenildin / Olsun / Yine dene / Yine yenil / Ama daha iyi yenil" (Ever tried / Ever failed / Never mind / Try again / Fail again / Fail better) dizeleriyle bilirler kendisini.
  • Rene Char: Şiirleri, tiyatro oyunları ve resimleri vardır.
  • Wystan Hugh Auden: Şiirlerini W. H. Auden biçiminde imzalamış. En sevdiğim İngiliz şairlerden.
  • Cesare Pavese: Şiirleri, romanları, denemeleri ve günlüğüyle okunmaya değer yazarlardan.
  • Yannis Ritsos: Okumadan olmaz. Şiirleri var.
  • Albert Camus: Romanları, anlatıları, tiyatro oyunları, denemeleri ve düşünsel yazıları var.
  • Dylan Thomas: Şiirleri, anlatıları ve radyo oyunları ile önemli adlardan biri.
  • Octavio Paz: Nobel ödüllü yazarlardan. Denemeleri, eleştiri yazıları, tiyatro oyunları ve çevirileri de var.
  • Julio Cortazar: Romanları ve öyküleri okunmalı.
  • Marguerite Duras: Romanlarından çok izlenen filmler yapıldı sonradan. Öyküleri de okunmaya değer.
  • Roland Barthes: Denemeleri, eleştiri ve bilim yazıları var.
  • J. D. Salinger: Romanları ve öyküleri okunabilir.
  • Lawrance Ferlinghetti: Yitik Dünyadan Resimler 25 başlıklı şiirini uzun yıllar önce Türkçeye çevirdiğim günümüz ABD yazarlarından. Şiirlerini pek severim.
  • Paul Celan: Şiirleri okunmalı.
  • Pier-Paolo Pasolini: Daha çok sinemaya uyarlanan yapıtlarıyla bilinen şair.
  • Italo Calvino: Romanları, öyküleri ve denemeleri okunmalıdır.
  • Truman Capote: Yaşamı beyazperdeye Capote adlı filmle aktarılan ABD'li öykü yazarı.
  • Milan Kundera: Romanları, öyküleri ve senaryoları var.
  • Ted Hughes: Şiirleri okunmalı.
  • Adonis: Yapı Kredi Yayınları'nca düzenli yayımlanan Cogito adlı derginin üstüne özel sayı yayımladığı felsefeci, denemeler ve şiirler de yazmış olan Lübnanlı yazar. Lübnan'dan ayrıca Halil Cibran'ı önermiştim yukarıda; onu da unutmayın.
  • Sylvia Plath: Şiirleri ve romanları var.
  • Yevgeni Yevtuşenko: Özellikle şiirleri okunmalıdır. Anlatıları ve sinema dalında da ürünleri var.
  • Georges Perec: Roman, şiir, anlatı gibi edebiyat dallarında ürünler de vermiş, aynı zamanda bilmeceleri ile de ünlü Fransız yazar.
  • Peter Handke: Romanları, anlatıları, tiyatroları ve denemeleri ile ünlü.
Bu liste şimdilik bu kadar. Daha sonra bu listeye ekler yapacağım en az bir yazı daha yayımlayacağım. Tabii Türk edebiyatından adlar sayacağım en az bir yazı da mutlaka gelecek. Sizler de liste oluşturmama katkı sağlayabilirsiniz.

Okuma serüveni bakalım bizi daha nerelere götürecek?

O ilk yudumu aldık bir kez çoktan, artık iflah olmayız.

6 yorum:

Gümüş İğne dedi ki...

"İtaki" şiirini biliyorum. Gerçekten okunası bir şiir. Lisede ilk kez okuduğumda, üzerinde oldukça düşünmüştüm. Ayrıca "İtaki" adında bir film de var. Onu da ilk izlediğim zaman çok etkilenmiştim. Çok eski bir filmdir. Tavsiye ederim.

equinox dedi ki...

butun bu kaynaklardan birer yudum icmek yillarca surebilir. okunacaklarin coklugu zamanin darligi insanin belini bukse de icilen yudumlarin her damlasina deger sanirim...
paylasiminiz icin tesekkurler.

ESRA dedi ki...

Bu yazarları sınıfta okumuştunuz ama yeryüzü günlüğüne geçirmenize çok sevindim. Buradan daha kolay ulaşabilirim. Hepsini yudum yudum içmeye sabırsızlanıyorum.
Emekleriniz için sonsuz teşekkürler.

Uğur Altunay dedi ki...

İlginiz için asıl ben teşekkür ederim. İyi okumalar.

SeVda dedi ki...

ilk heyecenı sayenizde tekrar yakalıycam bu ilk yudumla! her şey için çok teşekkürler... tüm öğrettikleriniz teşekkürler ve eminim ki daha öğretecekleriniz için şimdiden sabırsızlanıyorum! emekleriniz boşa çıkmıycak!

SeVda dedi ki...

ilk heyecanı sayenizde tekrar yaşıycam çok saolun herşey için!!! bize öğrettiğiniz ve eminim daha öğreteceğiniz herşey için de saolun!!!