16 Nisan 2008 Çarşamba

Ayrı ve bitişik yazılan 'de' üzerine

Vazgeçtim sıradan okur-yazarlardan, üniversite mezunu, yüksek lisans yapan, öğretmenlik yapan ve hatta Türkçe öğretmeni olan pek çok tanıdığım bile ayrı yazılması gereken de'yi ayrı yazmayı beceremiyor. Sorunca, "Aceleden öyle oldu," gibisinden bir yanıt geliyor çoğunlukla. Gerçek bu değil tabii; dile yönelik özensizlik birinci neden. Dile önem vermeyince, bilgilenme ve bilgiyi de kullanma isteği olmuyor doğal olarak. Çok okumama ve yazmama da önemli bir neden. Ayrı yazılması gereken de'yi ayırmayan ve öğretmenlik yapan çok sayıda öğrencim var. Yanlışlarını farkedip, doğrusunun ne olması gerektiğini nedenleriyle anlatmama karşın, çoğunda herhangi bir değişiklik görmedim. O nedenle, kolayca düzeltilebilecek bir yanlışı düzeltmemedeki ısrarın nedeninin, umursamama-önemsememe olduğunu düşünüyorum. Eğer sorun "acele" olsaydı, neden bitişik yazma yanlışı sadece de'de olsundu ki? Sözgelimi, acele nedeniyle bitişik yazan birinin bu paragrafı şöyle yazması gerekmez mi?

Vazgeçtimsıradanokuryazarlardanüniversitemezunu,yükseklisansyapanöğretmenlikyapanvehattaTürkçeöğretmeniolanpekçoktanıdığımbileayrıyazılmasıgerekendeyiayrıyazmayıbeceremiyor.Sorunca,aceledenöyleoldugibisindenbiryanıtgeliyorçoğunlukla.Gerçekbudeğiltabiidileyöneliközensizlikbirincineden.Dileönemvermeyincebilgilenmevebilgiyidekullanmaisteğiolmuyordoğalolarak.Çokokumamaveyazmamadaönemlibirneden.
Yani, her sözcük özenle birbirinden ayrı yazılıyor ve yanlış yapılmıyor da, neden sıra de'ye gelince bitişik yazılıveriyor?

Diline özen göstermeyen ve üstelik de öğretmen olanları mazur görecek hiçbir neden yok bence, ama suç biraz da onları bu yaşa getirenlerde değil mi? Güzel konuşma ve yazma üzerine yazılmış hem de üniversitede okutulan bir kitabın bile her sayfasında çok sayıda yazım yanlışı ve anlatım bozukluğu varsa, o kitapları okuyarak yetişmiş öğrencilerde değildir tüm suç herhalde.

Şimdi gelelim, dilimizde tüy bitmesine neden olan açıklamalara... Hangi durumlarda de ayrı ve hangi durumlarda bitişik yazılır ve dikkat edilmesi gereken noktalar nelerdir?

De, dahi anlamında kullanılıyorsa, ayrı yazılmalıdır. Örneğin, "Ahmet de gelecek," tümcesinde de, dahi anlamında kullanılıyor. Öyleyse, ayrı yazılmalıdır.

De'yi ayrı yazıp yazmamaya karar vermek için yapılabilecek küçük bir test var: De'yi çıkardığınız zaman, geride kalanlar yine anlamlı ve doğru bir tümce oluşturuyorsa, tümce düşüklüğü olmuyorsa, o de ayrı yazılmalıdır.
"Ahmet de gelecek," tümcesinden 'de'yi çıkarırsak, geriye "Ahmet gelecek," kalıyor ve 'de'siz olan tümce de anlamlı ve herhangi bir bozukluk yok. Öyleyse bu tümcede de ayrı yazılmalıdır. De'yi çıkarınca, geride kalanlar tümce oluşturmuyorsa, bir bozukluk varsa, o zaman o de bitişik yazılmalıdır. Bitişik yazılan de bir sonektir ve yer gösterir. Örneğin, "Kitabım Ahmet'te," ve "Kitabın bende değil," tümcelerinde de sonek olarak eklenmiş olup, yer göstermektedir. Bu tümcelerden 'de'yi çıkarırsak, geriye kalanlar, "Kitabım Ahmet," ve "Kitabın ben değil," gibi anlamsız ve bozuk sözcük dizileri oluyor. Öyleyse, bu tümcelerde de'yi bitişik yazmalıyız.

Ayrı yazılan de'yi kullanırken dikkat edilmesi gereken bazı noktalar var:

1. Ayrı yazılan 'de'den önce tıpkı diğer sözcüklerden önceki gibi bir boşluk bırakmalıyız. Bir başka deyişle, ayrı yazılan 'de' bitişik yazılmadığı gibi, herhangi bir noktalama imiyle, örneğin kesme imiyle ayrılmaz. Örneğin, "Ahmet de gelecek," tümcesinde, görüldüğü gibi 'de'den önce bir boşluk vardır ve öncesinde herhangi bir noktalama imi yoktur. Bir başka deyişle, bu tümceyi, "Ahmet'de gelecek," ya da "Ahmet'te gelecek," biçiminde yazmak yanlıştır.

2. Ayrı yazılan de mutlaka d harfiyle başlar. Ardından ünlü uyumuna göre e ya da a gelebilir. Örneğin, "Ahmet de gelecek," deriz; ancak sözkonusu olan Hasan ise, bu kez a ile, "Hasan da gelecek," deriz. D'yi t'ye dönüştürüp, "Ahmet te gelecek," diye yazmak yanlıştır.

Bitişik yazılan de'yi kullanırken dikkat edilmesi gereken noktalar ise şunlar:

1. Bitişik yazılan de, öncesindeki ünsüzlere göre, d ya da t olabilir. Ardından gelen ünlü de, öncesindeki ünlülere göre, e ya da a olabilir.

Örnekler:
"Kitabın bende."
"Radyoda güzel bir program var."
"Sinemada uyuyakaldı."
"Sepette birkaç yumurta var."
"Amcam Tokat'ta yaşıyor."

2. Yukarıdaki bir örnekte de görüldüğü gibi, bitişik yazılan de cins ada eklenecekse, doğrudan bitişik yazılır (Örneğin, "Kitabın bende," tümcesinde olduğu gibi). Ancak, de eğer özel ada eklenecekse, o zaman kesme iminden sonra yazılır (Örneğin, "Amcam Tokat'ta yaşıyor," tümcesinde olduğu gibi).

Yazarken dilimize özen gösterelim. Özellikle öğretmenlerin bu tür yanlışlar yapması bağışlanır gibi değil. Daha güzel, daha yanlışsız yazmak ve okumak dileğiyle...
_______________________

Bu yazı ilk kez 6 Eylül 2006'da http://uguraltunay.blog.com/1032014 adresinde yayımlandı.

Hiç yorum yok: